Navršava se 76 godina od osnivanja Antifašističkog fronta žena Jugoslavije

Piše: Gordana Stojaković

Objavio: S.T.R.I.K.E. 20. decembra 2018.

Žene u borbi protiv fašizma ravnopravne sa muškarcima

Na fotografiji: Zagorka Spičanović , prvakinja sveta u skokovima s padobranom 1949. g. sa 25 skokova u jednom danu. Tada omladinka, Zagorka je bila članica Aerokluba “Heroj Pinki” iz Novog Sada

Antifašistički front žena Jugoslavije (AFŽ Jugoslavije) osnovan je u toku Narodnooslobodilačke borbe (NOB) sa ciljem da okupi žene u borbi protiv fašista pod rukovodstvom Komunističke partije Jugoslavije (KPJ). Ideloški  rad organizacije je bio oslonjen na temeljna opredeljenja KPJ da  žene moraju biti  ravnopravne sa muškarcima u svim segmentima života i rada.

AFŽ Jugoslavije osnovan u decembru 1942. u Bosanskom Petrovcu, mada je i pre tog datuma bilo organizovanih žena koje su bile uključene u antifašistički otpor sa istim zadacima i načinom rada. U Vojvodini je žarište antifašističkog oružanog otpora bilo u Sremu.

U periodu 1942 – 1945. osnovni zadaci AFŽ-a su bili vezani za oslobođenje zemlje od fašističke okupacije. Žene su bile: učesnice NOB-a s puškom u ruci, ilegalke, kuriri, lekarke, bolničarke i članice narodnooslobodilačkih odbora na oslobođenim teritorijama.

Period obnove: masovan izlazak žena u javnu sferu

U periodu 1946 – 1947. članice AFŽ u  Vojvodini najviše su se angažovale u obnovi i izgradnji zemlje, ali i zbrinjavanju dece bez roditelja, ranjenika, invalida, kolonista, starih ljudi,  otkupu hrane, organizovanju proslava. Žene su prvi put mogle da biraju i da budu birane u organe vlasti Demorkratske Federativne Jugoslavije.

U periodu 1948 – 1950. članice AFŽ-a su svojim radom podržale Petogodišnji plan. Obnova zemlje, industrijalizacija i „uvođenje žena u privredu“ bili su osnovni zadaci. Žene su masovno podržale stav Tita i rukovostva KPJ protiv Rezolucije IB-a.

U periodu 1950 – 1953. počinje i okončava se gašenje aktivnosti AFŽ-a. Nejasne direktive date na Trećem kongresu 1950. uticale su na slabljenje organizacije. U tom periodu su postavljena vrlo važna pitanja dvostruke opterećenosti žena i načina organizovanja ženskog aktivizma.  AFŽ je formalno ukinut na IV kongresu organizacije  26/27. septembra  1953.

Masovan izlazak žena u javnu sferu u periodu 1945-1950. jedna je od ključnih osobenosti društvenog života socijalističke Jugoslavije. Žene su glasale na izborima za savezne, republičke, pokrajinske i lokalne organe vlasti. One su i birane u organe vlasti i uključivale se u privredni razvoj zemlje. Ženama su ideološkim i partijskim odlukama bile namenjene aktivne uloge u kreiranju društveno-ekonomske sfere: radnice, udarnice, zadrugarke, političarke (‘društveno političke radnice’), ekonomski samostalne žene koje su ovladale različitim profesijama i onim koje su, do tada, bile rezervisane samo za muškarce. Pri tome se priznavao poseban društveni plan obrazovanja i edukacije žena kako bi savladale nasleđenu neobrazovanost i uključile se u privredni i politički život. Ipak je i dalje bila važna uloga žene kao majke (ne samo sopstvene dece već i dece koja nisu imala roditelje) kao i čitav arsenal uloga iz ekonomije nege i brige (briga o porodiljama, doiljama, invalidima, učenicima u domovima, kolonistima).

Nema obnove na planu patrijarhalne svesti   

 Društveni i politički angažman žena je počeo da se smanjuje od 1950. kada se uvodi samoupravljanje, a privredna preduzeća moraju da pokažu pozitivan rezultat. Do tada realizovana društvena briga o deci i majkama sada postaje skup projekat. Ženama se nudi visok dečji dodatak tako da mnoge napuštaju posao. Jedino se žene na selu posebno podržavaju, jer projekat socijalističkog preobražaja sela nije bio završen.

 Promene u ekonomskom i političkom sistemu, gde su lokalni organi vlasti imali sve veći značaj, tražila je od izabranih osoba veće znanje i sposobnost u radu. Žene su sada morale da se kvalifikuju znanjem i sposobnostima, a ne potrebom da se izabere predstavnica žena. S druge strane patrijarhalna svest koja je vremenom prevladala učinila je da žene na svakom poslu moraju mnogo više da se dokazuju. U toku NOB -a i posleratne obnove patrijarhalno shvatanje o položaju žena je odmah bilo prepoznavano i osuđeno kao nazadno i pogrešno. Početkom pedesetih godina ‘otupela’ je oštrina razračunavanja sa patrijarhalnim shvatanjima. Dešavalo se da su u Vojvodini 1951, 1952. žene masovno vraćale kandidature za izbore na lokalnom i regionalnom nivou, jer se muževi i porodica nisu sa tim slagali. U prvim posleratnim godinama takva situacija nije bila moguća. Na izborima za lokalne organe vlasti u Vojvodini primećeno je da su birači-muškarci bili protiv žena-kandidata.

Tekovine jugoslovenskog socijalizma na planu ravnopravnosti žena Žene Jugoslavije su u periodu 1945-1953. nepovratno iskoračile u društveni i privredni život zemlje. Uvođenjem jednakih prava za žene u odnosu na muškarce i posebnom zaštitom majke i deteta socijalistička Jugoslavija je osigurala visok stepen ravnopravnosti žena. Ali, i tada je bilo jasno da je pitanje ravnopravnosti žena zbir mnogih pitanja koja se moraju rešavati u dugom vremenskom periodu, uporno i strpljivo i to ne samo kroz ekonomski i tehnički razvoj zemlje već radom i zalaganjem samih žena.